معمولاً در هر نوشته یا یا مطلبی که راجع به جاجرم منتشر میشود بخشی مربوط به مردمشناسی آنجاست و بالطبع همگی مطلبی را نقل قول میکنند که بله مردم آنجا شامل چند طایفه اصلی هستند عربها، گرایلیها، ازبکها و غیره.
گذشته از اینکه برایم هنوز مشخص نیست که چه فردی و با چه اطلاعاتی چنین پژوهشی را انجام داده است نکتهای که هدف اصلی این نوشتار است در مورد طایفه ازبکها؟ست. با چند جاجرمی مسن در این مورد صحبت کردم و همگی در مورد این طایفه اظهار بیاطلاعی میکردند و همگی از افرادی با پسوند «بک» نظیر بک بزرگ، فلانی بک و غیره یاد میکردند. در فرهنگ لغت دهخدا کلمه بک، کلمهای ترکی و مخفف بیک و بیوک معرفی میشود. شاعران بزرگی نظیر مولانا نیز این کلمه را به معنی بزرگ و محتشم بهکار بردهاند نظیر:
چون مست ازل گشتی شمشیر ابد بستان هندوبک هستی را ترکانه تو یغما کن
یا
چون قدم با شاه و با بک میزنی چون مگس را در هوا رگ میزنی
یا
بوالبشر کو علم الاسما بک است صد هزاران علمش اندر هر رگ است
با این توضیح میتوان نتیجه گرفت که شاید پژوهشگر ناشناسمان به اشتباه، بکها را همان ازبکها قلمداد کرده و طایفهای تحت این عنوان معرفی کرده باشد. البته این اصطلاحی بوده که برای محتشمین آن ناحیه بهکار برده میشده است و لزوماً نه برای بزرگان ترک. مثلاً دیده میشود که به افرادی اتابک اطلاق شده که اساساً فارس بودهاند.
اگرچه امروزه دیگر کمتر اثری از طایفهها در جاجرم دیده میشود و همگی تحت یک هویت درآمدهاند شاید بتوان گفت بکها بازمانده محتشمین و بزرگان آن دیار باشند هرچند در نظر داشتن این معنی برای تعدادی از آنان در حال حاضر خنده دار باشد.
